Kto płaci?

Partie: zakaz jest, ale ślepy

Ustawa o partiach politycznych zakazuje partiom przyjmowania jakiegokolwiek wsparcia finansowego od osób zagranicznych oraz od osób prawnych z udziałem podmiotów zagranicznych (art. 25 ust. 2). Korzyści uzyskane wbrew temu zakazowi podlegają przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa. Na papierze — twardy zakaz. W praktyce — zakaz bez mechanizmu wykrywania. Jedyne źródła, które mogłyby ujawnić naruszenie, to śledztwa CBA i prokuratury. Nie istnieje żaden system wczesnego ostrzegania ani jawny rejestr, który pozwoliłby to sprawdzić z zewnątrz.

Fundacje i stowarzyszenia: zakazu nie ma wcale

Dla fundacji i stowarzyszeń — czyli dokładnie tych podmiotów, przez które realnie płynie wpływ na polityków — nie obowiązuje żaden odpowiednik tego zakazu. Finansowanie zagraniczne fundacji jest całkowicie legalne. Jedyny ślad zostaje w sprawozdaniu finansowym składanym do KRS, i to tylko jeśli fundacja rzetelnie je wypełni — pole „kraj pochodzenia darczyńcy” nie jest ustandaryzowanym, łatwo przeszukiwalnym polem, tylko czymś, co trzeba wyłuskać ze sprawozdania merytorycznego.

Próba załatania luki, która nigdy nie weszła w życie

W 2020 roku minister środowiska Michał Woś i minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro przedstawili projekt ustawy o transparentności finansowania organizacji pozarządowych — publiczny rejestr NGO-sów finansowanych z zagranicy (próg: 10% rocznego finansowania), prowadzony przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Woś powoływał się wprost na wzorce z „dojrzałych demokracji”, w tym USA.

Projekt trafił do Sejmu 30 marca 2022 roku jako inicjatywa poselska Solidarnej Polski. Od 25 maja 2022 roku czeka na pierwsze czytanie. Nigdy go nie odbyło. Organizacje pozarządowe i Amnesty International krytykowały projekt jako kalkę rosyjskiego prawa o „zagranicznych agentach” — narzędzie stygmatyzujące, nie transparentności. Woś zapowiadał ponowne złożenie projektu pod koniec 2023 roku. Do tej pory to się nie wydarzyło.

Wniosek redakcyjny: Polska ma dziś zero działającego mechanizmu — ani zakaz dla fundacji (bo go nie ma), ani rejestr transparentności (bo nigdy nie wszedł w życie).

Porównanie z USA — dlaczego to nie jest wymysł

USA mają Foreign Agents Registration Act (FARA) od 1938 roku — ustawę uchwaloną pierwotnie przeciw propagandzie nazistowskich Niemiec. Wymaga rejestracji i pełnego ujawnienia działań każdego, kto działa w USA na rzecz zagranicznego mocodawcy w celu wpływania na politykę.

Nawet w USA, gdzie FARA istnieje od 87 lat, mechanizm bywa martwy w praktyce. Sam AIPAC — mimo dekad krytyki i formalnego śledztwa Departamentu Sprawiedliwości w 1988 roku — nigdy nie został zmuszony do rejestracji jako zagraniczny agent, bo prawnie broni się jako organizacja reprezentująca amerykańskich członków, nie rząd Izraela. To pokazuje dwie rzeczy naraz: mechanizm transparentności jest możliwy do zbudowania (Polska go nie ma), ale sama jego obecność w prawie nie gwarantuje egzekwowania (nawet USA sobie z tym nie radzą).